زراعت و فناوری زعفران

چکیده منابع آب به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نهاده‌های تولید کشاورزی، در سال‌های اخیر به‌دلیل تغییر اقلیم و بهره‌برداری بی‌رویه با محدودیت‌هایی روبه‌رو شده‌اند. این مسئله ضرورت بهینه‌سازی الگوی کشت و ارتقای بهره‌وری آب را نشان می‌دهد. هدف این مطالعه، بررسی اثر تغییر روش‌های آبیاری و سناریوهای کاهش میزان آب آبیاری بر عملکرد و سود خالص محصولات الگوی کشت دشت همدان - بهار، با تأکید بر زعفران به‌عنوان محصولی راهبردی در افزایش تاب‌آوری کشاورزی است. داده‌های موردنیاز از طریق پرسشنامه و مصاحبه میدانی با کشاورزان منطقه در سال زراعی 1404-1403 گردآوری شد. برای شبیه‌سازی عملکرد محصولات، سه روش آبیاری سطحی، بارانی و قطره‌ای تحت سناریوهای کاهش آبیاری (۵، ۸ و ۱۰ درصد) بررسی گردید. نتایج شبیه‌سازی عملکرد محصولات به‌عنوان ورودی مدل برنامه‌ریزی ریاضی اثباتی استفاده شد تا اثر تغییرات عملکرد بر سود خالص کل بخش کشاورزی ارزیابی شود. یافته‌ها نشان داد که عملکرد محصولات در سه روش آبیاری متفاوت بوده و در سناریوی ۱۰ درصد کاهش آبیاری، اغلب محصولات با افت عملکرد مواجه شدند. ازاین‌رو، زعفران به‌دلیل نیاز آبی پایین به الگوی کشت افزوده شد. مقایسه روش‌های آبیاری نشان داد که سامانه قطره‌ای در تمامی سناریوها نسبت به آبیاری سطحی و بارانی برتری داشته و توانست افت عملکرد و سود را به‌طور قابل‌توجهی جبران کند. نتایج اقتصادی نیز بیانگر آن بود که توسعه سطح زیرکشت زعفران در کنار استفاده از روش‌های نوین آبیاری، موجب جبران کاهش سود ناشی از کم‌آبی و حتی افزایش سود خالص کشاورزی در برخی سناریوها نسبت به وضعیت پایه شد. بنابراین، ترکیب توسعه کشت زعفران و به‌کارگیری آبیاری قطره‌ای می‌تواند به‌عنوان راهبردی پایدار و اقتصادی برای مدیریت منابع آب و ارتقای تاب‌آوری کشاورزی دشت همدان - بهار توصیه شود.

چکیده تغییر اقلیم یکی از چالش‌های اصلی و تأثیرگذار بر پایداری کشاورزی در بسیاری از دشت‌های ایران به شمار می‌رود. در دهه‌های اخیر، کاهش بارندگی و افزایش دما در اقلیم‌های خشک و نیمه‌خشک ایران، به‌ویژه دشت همدان - بهار، موجب کاهش منابع آب و ناپایداری در تولیدات کشاورزی شده است. در این شرایط، شناسایی و ارزیابی گزینه‌های زراعی مقاوم به تنش‌های اقلیمی، به‌ویژه در راستای افزایش تاب‌آوری کشاورزی منطقه، ضروری به نظر می‌رسد. هدف این مطالعه، ارزیابی کارایی کشت زعفران به‌عنوان راهبردی اقتصادی و سازگار با تغییرات اقلیمی در دشت همدان - بهار است. در ابتدا، روند تغییرات پیش‌نگری‌شده دما و بارندگی در افق‌های زمانی آینده با استفاده از داده‌های سناریوهای اقلیمی برای ایستگاه سینوپتیک فرودگاه (همدان) در دشت مورد مطالعه تحلیل شد. سپس عملکرد زعفران و سایر محصولات رایج منطقه تحت این سناریوها با بهره‌گیری از مدل شبیه‌سازی رشد و عملکرد محصول برآورد گردید. در ادامه، یک مدل برنامه‌ریزی ریاضی با هدف حداکثرسازی سود خالص کشاورزی منطقه طراحی شد تا تأثیر تغییر عملکرد محصولات بر الگوی کشت در شرایط مختلف اقلیمی تحلیل گردد. نتایج نشان می‌دهد که در شرایط سه سناریوی اقلیمی آینده، عملکرد محصولات رایج منطقه مانند گندم، جو و سیب‌زمینی به‌طور میانگین بین 2 تا 4 درصد کاهش خواهد یافت. در مقابل، عملکرد زعفران در سناریوهای مختلف، افزایش یافته و به‌طور میانگین در سه سناریوی  تا 3 درصد افزایش پیدا خواهد کرد. همچنین، سطح زیر کشت و سود خالص حاصل از زعفران در افق ۲۰۵۰ روندی صعودی نشان داده، به‌گونه‌ای که سود خالص حاصل از افزودن این محصول به الگوی کشت منطقه مورد مطالعه در سناریوی بدبینانه نیز با افزایش بیش از 2 درصد نسبت به وضعیت پایه همراه خواهد بود. بنابراین یافته‌ها، موقعیت زعفران را به‌عنوان محصولی اقتصادی، کم‌ریسک و سازگار با تغییرات اقلیم نشان می‌دهد و افزودن آن به الگوی کشت را به‌عنوان راهبردی مؤثر در سازگاری با شرایط اقلیمی آینده مکملی بر راهبردهای مورد مطالعۀ گذشته معرفی می‌کند.