زراعت و فناوری زعفران

چکیده منابع آب به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نهاده‌های تولید کشاورزی، در سال‌های اخیر با محدودیت‌هایی از طریق تغییر اقلیم و بهره‌برداری بی‌رویه مواجه شده‌اند. این امر ضرورت بهینه‌سازی در الگوی کشت و ارتقای بهره‌وری آب را نشان می‌دهد. هدف این مطالعه بررسی اثر تغییر روش‌های آبیاری و سناریوهای کاهش میزان آبیاری بر عملکرد و سود خالص از کشت محصولات درون الگوی کشت دشت همدان - بهار با تأکید بر زعفران به‌عنوان محصول راهبردی در افزایش تاب‌آوری کشاورزی است. داده‌های موردنیاز برای این بررسی از طریق پرسشنامه و مصاحبه میدانی با کشاورزان دشت همدان - بهار در سال زراعی 1402-1403 گردآوری شد. برای شبیه‌سازی عملکرد محصولات، سه روش آبیاری سطحی، بارانی و قطره‌ای تحت سناریوهای کاهش آبیاری (5، 8 و 10 درصد) به‌کار گرفته شد. نتایج شبیه‌سازی عملکرد محصولات به‌عنوان ورودی مدل برنامه‌ریزی ریاضی اثباتی مورداستفاده قرار گرفت تا اثر تغییرات عملکرد بر سود خالص کل بخش کشاورزی منطقه ارزیابی شود. یافته‌ها نشان داد که عملکرد محصولات در سه روش آبیاری تفاوت داشته و در شرایط سناریوی 10 درصد کاهش آبیاری، اغلب محصولات با افت عملکرد مواجه شدند؛ بنابراین، زعفران به دلیل نیاز آبی پایین به الگوی کشت منطقه افزوده شد. مقایسه روش‌های آبیاری بیانگر آن بود که سامانه قطره‌ای در تمامی سناریوها نسبت به آبیاری سطحی و بارانی برتری داشت و توانست افت عملکرد و سود را به طور قابل‌توجهی جبران کند. نتایج اقتصادی شبیه‌سازی‌شده نشان داد که توسعه سطح زیرکشت زعفران در کنار استفاده از روش‌های آبیاری مختلف، موجب جبران کاهش سود ناشی از کم‌آبی و حتی افزایش سود خالص کشاورزی در برخی سناریوها نسبت به وضعیت پایه شد؛ بنابراین، ترکیب توسعه کشت زعفران در الگوی کشت و به‌کارگیری آبیاری قطره‌ای می‌تواند به‌عنوان راهبردی پایدار و اقتصادی برای مدیریت منابع آب و ارتقای تاب‌آوری کشاورزی دشت همدان - بهار توصیه شود.